Economic outside the Box

แกะดำ/นอกคอก เหตุใดเขาถึงไม่เข้าพวก?

0

 

กระแสในข่าวในช่วงไม่กี่ปีมานี้ เริ่มมีการพูดกันมากขึ้นเรื่อยๆ ในประเด็นเกี่ยวกับ “กลุ่มคนที่มีความแตกต่าง ไม่เหมือนกับบุคคลทั่วไป” ซึ่งบ้างก็สนับสนุนในตัวตนของพวกเขา 

แต่บ้างก็ไม่เห็นด้วยกับความแตกต่างบางประการ บางคนถึงขั้นเรียกคนเหล่านี้ว่าเป็น “แกะดำ หรือ คนนอกคอก” ด้วยซ้ำ ซึ่งความหมายของมันก็มักจะสื่อออกมาในแง่ค่อนข้างลบ 

ซึ่งมันก็นำมาซึ่งคำถามของบทความนี้ว่า อะไรหรือเหตุใดทำให้คนเหล่านี้ไม่เข้าพวกกับคนอื่น? หรือ ทำให้คนอื่นคิดว่า พวกเขาไม่เข้าพวกกับเรา?

 

มองเรื่องแกะดำ/คนนอกคอก ตามแบบนักเศรษฐศาสตร์

ต้องยอมรับกันตรงๆ ก่อนว่า ถ้ามองคำถามนี้ด้วยมุมมองของเศรษฐศาสตร์กระแสหลักเมื่อสักประมาณ 40-50 ปีก่อนแล้ว ก็ยากที่จะได้คำตอบที่เหมาะสมกับคำถาม

อุปสรรคสำคัญที่คอยขวางกั้นไม่ให้เราไปถึงคำตอบได้ มาจากแนวคิดของนักเศรษฐศาสตร์กระแสหลักที่มักจะมองว่า มนุษย์ทุกคนเป็นคนที่ตัดสินใจอย่างมีเหตุมีผล และจะเลือกทางเดินที่ได้ประโยชน์สูงที่สุดเสมอ

เป็นลักษณะที่เราเรียกกันว่า “มนุษย์เศรษฐศาสตร์” หรือ “Homo Economicus”  

ซึ่งมันก็ทำให้เราตีความรวมกันไปเลยว่า “มนุษย์ทุกคนเหมือนกันหมด” จึงทำให้ไม่มีรูปแบบแนวคิดที่สามารถมาอธิบาย “ความแตกต่างของแกะดำหรือคนนอกคอก” 

แต่ในยุคต่อมา เศรษฐศาสตร์ก็ยอมรับในทฤษฎีที่นำเสนอความแตกต่างเชิงพฤติกรรมของมนุษย์มากขึ้น และมีการนำจิตวิทยาเข้ามาประกอบการศึกษา เรียกกันว่า “เศรษฐศาสตร์พฤติกรรม”

และที่สำคัญพวกเขาก็เริ่มยอมรับมากขึ้นว่า “มนุษย์เป็นสิ่งมีชีวิตที่ไม่สามารถตัดสินใจได้อย่างมีเหตุมีผลตลอดเวลา” ซึ่งตัวการสำคัญมาจากสิ่งที่เราอาจจะเรียกกันว่า “ระบบความคิดแบบกึ่งอัตโนมัติ” หรือในหนังสือด้านเศรษฐศาสตร์พฤติกรรมหลายเล่มจะชอบเรียกว่า “ระบบ 1”

ซึ่งนี่จะเป็นตัวละครสำคัญที่เราจะหยิบมาใช้เพื่อเสนอ “แนวคิดแกะดำ/นอกคอก” ในวันนี้

ขออธิบายเพิ่มเติมสักเล็กน้อย ระบบ 1 แท้จริงแล้วเป็นระบบที่มีประโยชน์ เพราะ มันช่วยแบ่งเบาภาระให้สมองของคนเรา ไม่จำเป็นต้องทำงานหนักอยู่ตลอดเวลา

แต่เป็นระบบความคิดที่พยายามรวบรวมประสบการณ์ ความรู้ ความรู้สึกบางอย่าง มาเพื่อใช้ตัดสินใจในสิ่งที่สมองมองว่าง่าย ไม่ต้องคิดเยอะ

ซึ่งเจ้าสิ่งง่ายๆ สำหรับแต่ละคนก็ไม่เหมือนกัน คิดอยู่กับสิ่งที่เจอมา ตัวอย่างหนึ่งที่อธิบาย คือ การเล่นหมากรุกที่คนทั่วไปที่พึ่งเข้าไปเล่นต้องใช้เหตุและผลอย่างมากในการตัดสินใจแต่ละครั้ง แต่สำหรับแชมป์โลกก็อาจจะตัดสินใจได้ทันทีในบางตาของการเดินหมาก 

ระบบความคิดแบบกึ่งอัตโนมัติ หรือ ระบบ 1 อีกยังมักจะทำหน้าที่ “จัดกลุ่มคนตามลักษณะของเขา” หรือบางครั้งก็สุดโต่งถึงขั้นเป็น “การเหมารวม” ไปเลยว่า คนลักษณะแบบหนึ่งจะต้องมีนิสัยแบบหนึ่ง

ตัวอย่างแบบไม่รุนแรงมากที่พอจะนึกออก ก็เช่น การที่เด็กใส่แว่นจะต้องเป็นเด็กเนิร์ด  คนเยอรมันเป็นตรงต่อเวลาเป๊ะๆ 

การจัดกลุ่มอย่างรวดเร็วด้วยระบบกึ่งอัตโนมัติที่อยู่ในหัวนี่เอง ก็เป็นหนึ่งในคำอธิบายที่เป็นไปได้ที่ทำให้ จัดแบ่งระหว่าง “พวกของฉัน” และ “พวกของเธอ” 

และเมื่อคนจากพวกของเธอเข้ามาอยู่ในกลุ่มของฉัน ก็จัดให้คนกลุ่มนี้เป็นแกะดำไปก่อน

 

“ผลกระทบแกะดำ” หรือ “Black Sheep Effect”

แต่เรื่องมันก็ซับซ้อนกว่าแค่ความเหมือนหรือแตกต่างกันแบบธรรมดา กลุ่มของเธอและกลุ่มของฉันไปอีก 

โดยมีงานวิจัยหนึ่งในปี ค.ศ. 1988 ที่ลงใน European Journal of Social Psychology โดย Jose M. Marques, Vincent Y. Yzerbyt และ Jacques-Philippe Leyens ทำการศึกษาเรื่องผลกระทบจากการเป็นแกะดำไว้ได้อย่างน่าสนใจ 

วิธีการศึกษาของงานวิจัยนี้ ทำผ่านการทดลองแบ่งเด็กนักศึกษาในกลุ่มตัวอย่างออกเป็นกลุ่ม แต่ละกลุ่มจะถูกร้องขอให้ตอบคำถามให้คะแนน “คนที่ถูกจัดมา” แต่ว่าแต่ละกลุ่มจะได้รับคำอธิบายเกี่ยวกับคนๆ นี้แตกต่างกันออกไป

ซึ่งประกอบไปด้วย คนๆ นี้อยู่ใน 

“กลุ่มคนชนชาติเดียวกันที่เป็นที่ชื่นชอบ”  

“กลุ่มคนชาติเดียวกันที่ไม่เป็นที่ชื่นชอบ” 

“กลุ่มคนต่างชาติที่เป็นชื่นชอบ” และ 

“กลุ่มคนต่างชาติที่ไม่เป็นที่ชื่นชอบ”

ผลการศึกษาที่ออกมาน่าสนใจอย่างมาก คือ กลุ่มตัวอย่างมีแนวโน้มจะให้คะแนนติดลบอย่างรุนแรงกับ “กลุ่มคนชนชาติเดียวกันที่ไม่เป็นทื่ชื่นชอบ” ยิ่งเสียกว่า “กลุ่มคนต่างชาติที่ไม่เป็นที่ชื่นชอบ” เสียอีก

ที่เป็นแบบนี้ อาจจะเป็นเพราะว่า คนเรามีความคาดหวังกับคนชนชาติเดียวกันให้เป็นเหมือนเราและทำตัวให้เป็นที่ชื่นชอบ ยิ่งกว่า การคาดหวังให้คนต่างชาติที่ไม่ได้มักคุ้นกันดี ไม่ได้โตมาจากวัฒนธรรมเดียวกัน มาทำตัวให้เราชื่นชอบ

เหตุการณ์แบบนี้ ก็อาจจะใช้อธิบายเวลาครอบครัวตั้งความคาดหวังให้กับลูกๆ ว่าต้องเป็นแบบที่เราต้องการ มากกว่า ที่จะมองประมินคนทั่วๆ ไป เวลาที่ทำสิ่งที่ไม่ดีด้วย

 


Reference :

  • หนังสือ Nudge โดย Richard H. Thaler Cass R. Sunstein
  • European Journal of Social Psychology โดย Jose M. Marquez, Vincent Y.Yzerbyt และ Jacques-Philippe Leyens, Catholic University of Louvain

You may also like

Comments

Leave a reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *